كه مقصود از « دار » همين دار دنيا است ، و مقصود از دار دنيا هم زندگى دار دنيا است . پس * ( « عُقْبَى الدَّارِ » ) * معنايش سرانجام زندگى دنيا است . * ( « جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ » ) * . كلمه « عدن » به معناى استقرار است ، وقتى گفته مىشود « فلان عدن به مكان كذا » معنايش اين است كه فلانى در چنين مكانى استقرار يافت . كان جواهرات زمينى و فلزات را هم بدين جهت « معدن » مىگويند كه جواهرات در آن استقرار دارند ، پس * ( « جَنَّاتُ عَدْنٍ » ) * به معناى بهشتهايى است كه نوعى از استقرار و خلود و سلامتى و ايمنى از هر جهت را دارد . كلمه * ( « جَنَّاتُ عَدْنٍ » ) * عطف بيان و يا بدل است از كلمه « عقبى الدار » ، و در نتيجه معنايش اين مىشود كه : عقبى الدار عبارتست از بهشت عدن و خلود . و بنا بر اين پس از زندگى دنيا بر حسب آن ناموسى كه خداوند آن زندگى را بر آن طبيعت و ناموس مطبوع نموده زندگى واحد و متصلى است كه ابتدايش رنج و بلا و آخرش آسايش و نعمت و سلامتى است . و يا به عبارتى اولش دنيا و آخرش آخرت است ، و اين همان حقيقتى است كه خداوند از زبان اهل بهشت حكايتش نموده و فرموده : « وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّه الَّذِي صَدَقَنا وَعْدَه وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » « 1 » . آيه مورد بحث به بيانى كه خوانديد در قبال آيه * ( « يَصِلُونَ ما أَمَرَ اللَّه بِه أَنْ يُوصَلَ » ) * قرار گرفته ، و عاقبت اين حق ( صله رحم ) را كه اولوا الالباب بدان عمل نمودند بيان مىكند ، و ايشان را نويد مىدهد به اينكه به زودى به صلحاى ارحام و دودمانشان - از قبيل پدران و مادران و ذريه ها و برادران ، و خواهران ، و غير ايشان - مىپيوندند . جمله * ( « آبائِهِمْ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ » ) * با اينكه اسم مادران در آن نيست مع ذلك همه نامبردگان بالا را شامل است ، چون مادران همسران پدرانند كه كلمه « ازواج » شامل ايشان است ، و برادران و خواهران و عموها و دايىها و اولاد آنان هم جزو ذريه هاى پدرانند ، كه كلمه « آبائهم » شامل آنان مىشود . و در آيه شريفه اختصار لطيفى به كار رفته است . * ( « وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ » ) * . اين عقبى ، سرانجام اعمال صالحى است كه در هر بابى از ابواب زندگى بر آن مداومت دارند . و در هر موقعى كه ديگران منحرف مىگردند ايشان خويشتندارى نموده ، خدا را اطاعت مىكنند و خود را از گناه دور مىدارند ، و مصائب را تحمل مىنمايند ، و اين صبرشان با خوف و خشيت توأم است .

--> ( 1 ) شكر آن خدايى را كه به وعده اش در باره ما وفا كرد و زمين را به ما به ارث داد تا از بهشت هر جا كه بخواهيم منزل گزينيم . سوره زمر ، آيه 74 .